• สมัยรัชกาลที่ ๑ – รัชกาลที่ ๓ ได้ตั้งหน่วยงาน ทำหน้าที่เกี่ยวกับการประโคมดนตรี หรือเกี่ยวกับการละเล่นรื่นเริงออกเป็น ๕ กรม   ได้แก่  กรมโขน  กรมหุ่น  กรมญวนหก (รำโคม) กรมปี่พาทย์ และกรมมหรสพ ทั้ง ๕ กรมนี้เป็นหน่วยงานที่ขึ้นตรงต่อพระมหากษัตริย์
• สมัยรัชกาลที่ ๔ และรัชกาลที่ ๕  ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ทั้ง ๕ กรมอยู่ในบังคับบัญชาของ                     พระเจ้าพี่ยาเธอ พระองค์เจ้ากุญชร กรมพระพิทักษ์เทเวศร์  เจ้าพระยาเทเวศรวงษ์วิวัฒน์ (ม.ร.ว.หลาน  กุญชร ณ อยุธยา)  ตามลำดับ
• สมัยรัชกาลที่ ๖ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ตั้งกรมมหรสพขึ้นใหม่อีกหนึ่งกรม  แล้วให้โอนการมหรสพทั้งปวง ไปรวมอยู่ในกรมมหรสพที่ตั้งขึ้นใหม่  โดยมีหลวงสิทธิ นายเวร (น้อย  ศิลปี) ภายหลังได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็น พระยาวิศุกรรมประสิทธิ์ศิลป์ เป็นผู้ควบคุมดูแลกรมมหรสพ  ขึ้นตรงต่อพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว
• พ.ศ.๒๔๕๔ ทรงมีพระราชโองการฯ ตั้ง “กรมศิลปากร” สังกัดกระทรวงวัง ขึ้นเป็นครั้งแรกเมื่อวันที่                  ๒๗  มีนาคม ๒๔๕๔ โดยโอนการช่างประณีตศิลป์ จากกรมโยธาธิการ  และกรมพิพิธภัณฑ์จากกระทรวงธรรมการ  มาอยู่ในกรมศิลปากร  เพื่อทำหน้าที่ดำรงรักษางานด้านช่างประณีตศิลป์ และโบราณสถาน-โบราณวัตถุ
• พ.ศ.๒๔๕๖ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้แบ่งงานในกรมมหรสพ (ที่ตั้งขึ้นเมื่อพ.ศ.๒๔๕๓ ) พร้อมทั้งแต่งตั้งเจ้ากรมดูแล ดังนี้
• กรมโขนหลวง มี พระยานัฏกานุรักษ์ (ทองดี   สุวรรณภารต) เป็นเจ้ากรม
• กรมปี่พาทย์หลวง มี พระยาประสานดุริยศัพท์ (แปลก  ประสานศัพท์) เป็นเจ้ากรม
• กรมช่างมหาดเล็ก มี พระยาอนุศาสน์จิตรกร(จันทร์  จิตรกร) เป็นเจ้ากรม
• กองเครื่องสายฝรั่งหลวง มี พระนนททิพย์พิลาศ (เอวัน วาระศิริ) ซึ่งต่อมาได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็น พระประดิษฐ์ไพเราะและพระยาวาระศิริราชเสนี เป็นปลัดกรมคนแรก (เพราะมีฐานะเป็นกอง) ภายหลังมี พระเจนดุริยางค์ (ปิติ วาทยะกร) เป็นปลัดกรม ทั้งนี้ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ  ให้ เจ้าพระยารามราฆพ (ม.ล. เฟื้อ  พึ่งบุญ) ซึ่งขณะนั้นมีบรรดาศักดิ์เป็นพระยาประสิทธิ์ศุภการเป็นผู้บังคับบัญชา และขึ้นตรงต่อกรมมหาดเล็กหลวง กระทรวงวัง (กรมมหาดเล็กหลวง เป็นกรมอิสระขึ้นตรงต่อองค์พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว)
• พ.ศ. ๒๔๖๙ สมัยรัชกาลที่ ๗ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ยุบกรมศิลปากร และประกาศตั้ง                     “ราชบัณฑิตยสภา” ขึ้น  ได้รวมงานของหอพระสมุดสำหรับพระนคร  งานด้านอักษรศาสตร์  โบราณคดี  พิพิธภัณฑ์ และงานช่าง มาอยู่ในราชบัณฑิตสภา  โดยแบ่งภารกิจเป็น ๓ แผนก คือ แผนกวรรณคดี  แผนกโบราณคดี  และแผนกศิลปากร  และยุบกรมมหรสพที่ตั้งในสมัยรัชกาลที่ ๖ แล้วโอนเครื่องโขนละคร สัมภาระทั้งปวง มอบให้แก่พิพิธภัณฑสถานดูแล  ทั้งนี้ ยกเว้น กรมปี่พาทย์หลวงและเครื่องสายฝรั่งหลวง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้รวมเข้าด้วยกัน ตั้งชื่อใหม่ว่า “กองปี่พาทย์และโขนหลวง”             ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ รับไว้ดูแลอยู่ในสังกัดกระทรวงวัง

ชื่อ “แผนกละครและสังคีต” กองศิลปะวิทยาการ  กรมศิลปากร  กระทรวงธรรมการ

• ภายหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. ๒๔๗๕ คือ เมื่อวันที่ ๓  พฤษภาคม  ๒๔๗๖ ได้มี พระราชบัญญัติ จัดตั้งกรมศิลปากร ขึ้นมาใหม่อีกครั้ง อยู่สังกัดกระทรวงธรรมการ และมีพระราชกฤษฎีกาให้จัดแบ่งส่วนราชการในกรมศิลปกรออกเป็น ๖ กอง ได้แก่
• สำนักงานเลขานุการกรม
• กองศิลปะวิทยาการ (แผนกวรรณคดี แผนกโบราณคดี แผนกละครและสังคีต แผนกวาที)
• กองประณีตศิลปกรรม
• กองสถาปัตยกรรม
• กองพิพิธภัณฑ์และโบราณวัตถุ
• กองหอสมุด

(เฉพาะ “แผนกละครและสังคีต”   มีหน้าที่ค้นคว้าและหาทางบำรุงความรู้ในศิลปะทางละครและสังคีต มีพระพินิจวรรณสาร แสง  สาลิตุล  เป็นหัวหน้ากอง)

• พ.ศ.๒๔๗๗ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ พลตรี หลวงวิจิตรวาทการ เป็นอธิบดีกรมศิลปากรคนแรก  และในปีเดียวกันนี้ กรมศิลปากรได้จัดตั้ง “โรงเรียนนาฏดุริยางคศาสตร์” ขึ้นเพื่อดำเนินการสอนวิชาสามัญและศิลปะ โดยให้ศิลปินจากแผนกละครและสังคีต ทำหน้าที่ทั้งครูและศิลปินควบคู่กันไป

พ.ศ.๒๔๗๘  กระทรวงวัง ถูกยุบเป็นสำนักพระราชวัง   กรมศิลปากรรับโอนข้าราชการโขน  ละคร          ปี่พาทย์   เครื่องสายฝรั่ง ตลอดจนเครื่องแต่งกายโขน-ละคร  และเครื่องดนตรีซึ่งเหลืออยู่บางส่วนมาจากกระทรวงวัง ไปสังกัดกองศิลปะวิทยาการ   และงานการช่างกรมวังนอก  อยู่ในสังกัดกรมศิลปากร                     มีพระยาอนุมานราชธน  หัวหน้ากอง คงเหลือแต่งานเครื่องสูงขึ้นอยู่กับสำนักพระราชวัง

• พ.ศ.๒๔๘๑ มีพระราชกฤษฎีกา แบ่งส่วนราชการในกรมศิลปากรใหม่  ออกเป็น  ๘ กอง ได้แก่
• สำนักงานเลขานุการกรม
• กองศิลปศึกษา
• กองวัฒนธรรม
• กองโบราณคดี
• กองสถาปัตยกรรม
• กองหัตถศิลปะ
• กองดุริยางคศิลป์
• กองโรงเรียนศิลปากร
• จากการแบ่งส่วนราชการใหม่ “กองศิลปะวิทยาการ” ที่ตั้งขึ้นเมื่อพ.ศ.๒๔๗๖ เปลี่ยนชื่อเป็น                            “กองดุริยางคศิลป์” มีหน้าที่เกี่ยวกับงานดุริยางค์ แยกภารกิจเป็นแผนกตำรา  แผนกดุริยางค์ไทย                     และแผนกดุริยางค์สากล มีนายเดช  คงสายสินธุ์  เป็นหัวหน้ากอง  และหลังจากที่กรมศิลปากรรับโอนข้าราชการโขน – ละคร  ปี่พาทย์ มาจากกระทรวงวังเมื่อพ.ศ.๒๔๗๘  จึงได้ปรับปรุงแก้ไขงานด้านการศึกษาให้กว้างขวางยิ่งขึ้น  โดยตั้ง  “กองโรงเรียนศิลปากร” ขึ้นใหม่ แบ่งเป็น ๒ แผนก คือ                     แผนกช่าง  เปิดสอนทางด้านช่างปั้น ช่างเขียน และช่างรัก   และแผนกนาฏดุริยางค์  จัดการศึกษาวิชาศิลปะทางดนตรี ปี่พาทย์ และละคร   ดังนั้นจึงได้นำ โรงเรียนนาฏดุริยางคศาสตร์  เข้ามาเป็นแผนกหนึ่งของกองโรงเรียนศิลปากรมีชื่อเฉพาะ “โรงเรียนศิลปากร –แผนกนาฏดุริยางค์” มีพระสาโรชรัตนวาทการ  เป็นหัวหน้ากองโรงเรียนศิลปากร
• พ.ศ. ๒๔๘๕ กรมศิลปากร ได้ โอนไปสังกัดสำนักนายกรัฐมนตรี  และมีการแบ่งส่วนราชการในกรมใหม่ มี  ๖  กอง  ได้แก่
• สำนักงานเลขานุการกรม
• กองวรรณคดี
• กองโบราณคดี
• กองสถาปัตยกรรม
• กองการสังคีต
• มหาวิทยาลัยศิลปากร
• จากการแบ่งส่วนราชการใหม่ “กองดุริยางคศิลป์” เปลี่ยนชื่อมาเป็น “กองการสังคีต“และได้ปรับเปลี่ยน แผนกจาก “แผนกตำรา” เป็น “แผนกวิชาการ” แต่คงชื่อแผนกดุริยางค์ไทย และดุริยางค์สากลไว้  เพื่อให้เกิดความชัดเจนในการปฏิบัติงาน มี จมื่นมานิตย์นเรศวร์ (เฉลิม  เศวตนันท์)   เป็นหัวหน้ากอง
• กรมศิลปากรได้ยกฐานะกองโรงเรียนศิลปากร เป็น มหาวิทยาลัยศิลปากร ได้โอน“แผนกช่าง”  จากกองโรงเรียนศิลปากร ไปขึ้นกับมหาวิทยาลัยศิลปากร   โอนแผนกนาฏดุริยางค์  จากกองโรงเรียนศิลปากร  มาขึ้นอยู่กับแผนกนาฏศิลปะ กองการสังคีต  พร้อมทั้งเปลี่ยนชื่อ เป็น “โรงเรียนสังคีตศิลป”แต่การเรียนการสอนได้หยุดไปชั่วขณะเนื่องจากสงครามโลกครั้งที่  ๒
• พ.ศ. ๒๔๘๘ โรงเรียนสังคีตศิลป์ ได้เปลี่ยนชื่ออีกครั้งเป็น “โรงเรียนนาฏศิลปะ” พร้อมทั้งขยายการศึกษาครอบคลุมทั้งนาฏดุริยางคศิลป์ไทยและสากล มีหลวงบุณยมานพพานิชย์  เป็นหัวหน้ากอง
• พ.ศ.๒๔๙๕ กรมศิลปากรโอนไปสังกัดกระทรวงวัฒนธรรม
• พ.ศ.๒๕๐๑ กรมศิลปากรโอนไปสังกัดกระทรวงศึกษาธิการ
• พ.ศ.๒๕๐๓ เริ่มการก่อสร้างโรงละครแห่งชาติ และทำพิธีเปิดโรงละครแห่งชาติเมื่อ พ.ศ. ๒๕๐๗
• พ.ศ.๒๕๐๔ กรมศิลปากรได้ขยายหน่วยงานในกรมออกเป็น ๙ หน่วยงาน ได้แก่
• สำนักงานเลขานุการกรม
• กองการสังคีต
• กองจดหมายเหตุแห่งชาติ
• กองโบราณคดี
• กองศิลปศึกษา
• กองวรรณคดีและประวัติศาสตร์
• กองสถาปัตยกรรม
• กองหัตถศิลปะ
• กองหอสมุดแห่งชาติ

กรมศิลปากร ตั้งกองศิลปศึกษาขึ้นมาในภารกิจเพื่อรับผิดชอบงานด้านการศึกษา  ดังนั้น จึงโอนโรงเรียนนาฏศิลปะ จากกองการสังคีต มาขึ้นกับกองศิลปศึกษา แล้วแยกข้าราชการที่อยู่ในกองศิลปศึกษาคือครูผู้สอน  ส่วนข้าราชการที่อยู่ในกองการสังคีต คือศิลปินผู้แสดง

• พ.ศ. ๒๕๑๕ วิทยาลัยนาฏศิลปะได้ขยายการศึกษาครอบคลุมทั้งนาฏดุริยางคศิลป์ไทยและสากล หลังจากนั้น ได้รับการยกฐานะให้เป็น “วิทยาลัยนาฏศิลป”
• พ.ศ.๒๕๑๙ ได้ขยายการศึกษาจนถึงระดับปริญญาตรี โดยสมทบกับสถาบันเทคโนโลยีราชมงคล ในคณะนาฏศิลป์และดุริยางค์ และได้เปิดวิทยาลัยนาฎศิลปะในภูมิภาคอีก ๑๑  แห่ง  พร้อมทั้งวิทยาลัยช่างศิลปะ ๓ แห่ง
• หัวหน้ากอง – ผู้อำนวยการ มีดังนี้
• พ.ศ.๒๔๘๙ – ๒๕๙๙      นายธนิต  อยู่โพธิ์ เป็นหัวหน้ากอง  กองการสังคีต
• พ.ศ.๒๕๙๙ – ๒๕๑๕ นางชุมศิริ  สิทธิพงศ์  เป็นผู้อำนวยการกองการสังคีต
• พ.ศ.๒๕๑๕ – ๒๕๒๓      นายทวีศักดิ์  เสนาณรงค์   เป็นผู้อำนวยการกองสังคีต
• พ.ศ. ๒๕๒๓ – ๒๕๓๓ นายเสรี    หวังในธรรม   เป็นผู้อำนวยการกองสังคีต
• พ.ศ.๒๕๓๓ – ๒๕๓๘ นายสุมน  ขำศิริ   เป็นผู้อำนวยการกองสังคีต

• • พ.ศ.๒๕๓๘ กรมศิลปากรได้มีการปรับปรุงและแบ่งส่วนราชการใหม่ ตามพระราชกฤษฎีกา กระทรวงศึกษาธิการ โดยแบ่งออกเป็น  ๑๐ หน่วยงาน คือ
  • สำนักงานเลขานุการกรม
  • กองคลัง
  • กองการเจ้าหน้าที่
  • กองแผนงาน
  • กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์.
  • สถาบันนาฏดุริยางคศิลป์
  • สถาบันศิลปกรรม
  • สำนักโบราณคดีและพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ
  • หอจดหมายเหตุแห่งชาติ
  • หอสมุดแห่งชาติ

  การตั้ง “สถาบันนาฏดุริยางคศิลป์”  มีจุดประสงค์ เพื่อนำหน่วยงานที่มีลักษณะงานคล้ายคลึงกันมาไว้ด้วยกัน  โดยรวมหน่วยงาน “กองการสังคีตและกองศิลปศึกษา(เฉพาะวิทยาลัยนาฏศิลปะทั้งหมด)” เข้าด้วยกัน  ตั้งชื่อสถาบันนาฏดุริยางคศิลป์ ทำให้หน่วยงานมีขอบเขตขยายงานกว้างขึ้น   แบ่งภารกิจงานออกเป็น

  • ฝ่ายบริหารทั่วไป ประกอบด้วย งานธุรการ  งานการเงินและพัสดุ งานประสานและประชาสัมพันธ์การแสดง  และงานประสานวิทยาลัยนาฏศิลปะ
  • ส่วนวิชาการ ประกอบด้วยกลุ่มงานวิจัยและพัฒนาการศึกษา   กลุ่มวิจัยและพัฒนาการแสดง
  • ส่วนการแสดง ประกอบด้วย กลุ่มนาฏศิลป์  กลุ่มดุริยางค์ไทย  กลุ่มดุริยางค์สากล ฝ่ายเครื่องแต่งกาย
  • ส่วนโรงละครแห่งชาติ ประกอบด้วย ฝ่ายธุรกิจ  โรงละครฝ่ายศิลปกรรม  และฝ่ายเทคนิคส่วนวิทยาลัยนาฏศิลปะทั้ง ๑๒  แห่งขึ้นตรงต่อ ผู้อำนวยการสถาบันนาฏดุริยางคศิลป์
  • พ.ศ. ๒๕๔๑ กรมศิลปากรขยายหน่วยงาน ได้จัดตั้ง “สถาบันบัณฑิตพัฒนศิลป์” ขึ้น เพื่อจัดการศึกษาในระดับปริญญาตรีด้านช่างศิลป์ นาฏศิลป์  ดุริยางคศิลป์  ทั้งไทยและสากล
  • พ.ศ.๒๕๔๓ เปิดโรงละครแห่งชาติภาคตะวันตก จังหวัดสุพรรณบุรี
  • พ.ศ.๒๕๔๔ เปิดโรงละครแห่งชาติภาคตะวันออกเฉียงเหนือ จังหวัดนครราชสีมา
  • ผู้อำนวยการสถาบันนาฏดุริยางค์ มีดังนี้
  • พ.ศ.๒๕๓๘ – ๒๕๔๐ นายสุมน ขำศิริ
  • พ.ศ. ๒๕๔๐ – ๒๕๔๓ นายสิริชัยชาญ  ฟักจำรูญ