ศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง (ดนตรีไทย) ปี พ.ศ. ๒๕๔๕

• ประวัติส่วนตัว

ครูจิรัส อาจณรงค์ เดิมชื่อ บุญเลิศ แต่มาเปลี่ยนชื่อเมื่อ พ.ศ. ๒๔๘๕ เกิดเมื่อวันจันทร์ที่ ๑๖ พฤศจิกายน  พ.ศ.๒๔๗๔ ที่ตำบลบางช้าง อำเภอสามพราน จังหวัดนครปฐม เป็นบุตรคนโตของนายหลิม และนางล้อม               อาจณรงค์ มีพี่น้องร่วมบิดามารดา ๔ คน 

• ประวัติการศึกษาและการเข้ารับราชการ 

ครูจิรัส อาจณรงค์ เริ่มศึกษาในระดับประถมศึกษาที่โรงเรียนวัดบางช้างใต้ และระดับชั้นมัธยมศึกษาปีที่ ๑ ที่โรงเรียน พุททัศวิทยาลัย อยู่ในตรอกวัดเครือวัลย์ เรียนได้เพียง ๑ ปี โรงเรียนปิด จึงได้ย้ายไปเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ ๒ – ๓ ที่โรงเรียนประสาทสิน ๒ (วัดมอญเชิง สะพานเจริญพาสน์) เนื่องด้วยขณะนั้นเกิดสงครามจึงได้ย้ายไปโรงเรียนนาคประสิทธิ์ วัดบางช้างเหนือ ซึ่งอยู่ใกล้บ้านตนเอง และเรียนอยู่ถึงชั้นมัธยมศึกษาปีที่ ๕ เทอม ๑ จากนั้นจึงได้เข้ามาศึกษาที่โรงเรียนนาฏศิลป แต่โรงเรียนนาฏศิลป์เปิดรับนักเรียนในระดับมัธยมศึกษาปีที่ ๑ และมัธยมศึกษาปีที่ ๔ เท่านั้น ทำให้ครูจิรัส     จึงต้องลดมาเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ ๔ เทอม ๒ เมื่อเรียนถึงชั้นมัธยมศึกษาปีที่ ๕ เทอม ๒ อาจารย์ประยงค์  รัตติประกร จึงได้ย้ายครูจิรัสขึ้นไปเรียนระดับชั้นมัธยมศึกษาปีที่ ๖ เทอม ๒  

เมื่อขึ้นชั้นกลางปีที่ ๑ ครูมนตรี  ตราโมท หัวหน้าแผนกกลุ่มดุริยางค์ไทยได้เสนอชื่อบรรจุเข้าเป็นข้าราชการ แต่เนื่องด้วยอายุไม่ถึง ๑๘ จึงเป็นข้าราชการแบบวิสามัญเรียกว่า “นักเรียนข้าราชการ” โดยตอนเช้าไปเรียนตามปกติและช่วงบ่ายไปทำงานที่กองการสังคีต จนสำเร็จการศึกษาระดับนาฎศิลป์ชั้นสูง โรงเรียนนาฎศิลป ต่อมาได้รับพระราชทานปริญญาบัตรศึกษาศาสตร์บัณฑิตกิตติมศักดิ์ (ศษ.บ.) สาขาดุริยางค์ไทย จากสถาบันเทคโนโลยีราชมงคล 

• การศึกษาวิชาดนตรีไทย

ครูจิรัส เริ่มเรียนกับบิดา และได้จับมือเรียนสาธุการ(ฆ้องวงใหญ่) แล้วต่อเพลงชุดโหมโรงเย็น เพลงช้า เรื่องเต่ากินผักบุ้ง เพลงช้าเรื่องตะนาว และเพลงประเภทเสภา เมื่อมาเรียนที่โรงเรียนนาฏศิลป์รวมถึงได้ทำงานที่กองการสังคีตจึงทำให้ได้ศึกษาวิชาดุริยางค์ไทยในเครื่องดนตรีชนิดต่าง ๆ ได้แก่ ระนาดเอก ระนาดทุ้ม ฆ้องวงใหญ่ เครื่องหนัง และการขับร้อง รวมถึงประวัติและทฤษฎีดนตรีไทยและสากล จากครูอาจารย์หลายท่าน อาทิ หลวงบำรุงจิตรเจริญ (ธูป สาตนะวิลัย) พระประณีตวรศัพท์ (เขียน  ประสานศัพท์) ครูสอน วงฆ้อง ครูโองการ กลีบชื่น  ครูพริ้ง  กาญจนผลิน ครูโชติ  ดุริยประณีต ครูมนตรี  ตราโมท ศิลปินแห่งชาติ ครูท้วม ประสิทธิกุล ศิลปินแห่งชาติ คุณหญิงชิ้น  ศิลปบรรเลง ศิลปินแห่งชาติ และ ครูศรีนาฏ  เสริมศิริ

ด้วยความอุตสาหะใฝ่หาความรู้จากครูอาจารย์ต่าง ๆ จึงทำให้ครูจิรัส เป็นผู้ที่มีความรู้ความสามารถทั้งในเรื่องของการจดจำเพลงได้แม่นยำเป็นเลิศ รวมถึงลักษณะของมือฆ้อง หน้าทับเพลง ที่ได้รับถ่ายทอดจากครูแต่ละท่าน และยังมีความรู้เรื่องการขับร้อง ซึ่งหาได้ยากยิ่งสำหรับผู้ที่มีองค์ความรู้ครบทุกด้าน สามารถอธิบายประวัติที่มาของบทเพลงได้อย่างถูกต้องและรักษาทางเพลงต่าง ๆ ได้อย่างครบถ้วนสมบูรณ์ โดยเฉพาะบทเพลงที่มีความหายากและใกล้จะสูญหาย ครูจิรัส ยังเป็นผู้ถ่ายทอดองค์ความรู้ให้กับข้าราชการกลุ่มดุริยางค์ไทย สำนักการสังคีต เป็นควบคุมการบรรเลงและการฝึกซ้อม รวมถึงเป็นผู้ที่ปรับปรุงการบรรเลงให้มีความเหมาะสมและสอดคล้องกับวิธีการบรรเลงในโอกาสต่าง ๆ เช่น วิธีการบรรเลงเพลงมหาฤกษ์ โดยเปลี่ยนวิธีการขึ้นเพลงเพื่อไม่ให้มีความสับสนกับเพลงที่มีทำนองคล้ายกันคือเพลงนางนาค วิธีการบรรเลงเพลงเข้าม่านในการประกอบการแสดง โดยได้มีการนำส่วนของเพลงต้นเข้าม่านนำขึ้นมาก่อนแล้วจึงบรรเลงเพลงเข้าม่านเพื่อให้เหมาะสมกับการแสดง เป็นต้น

• ประวัติการทำงาน

ครูจิรัส อาจณรงค์ ได้เริ่มเข้ารับข้าราชการที่กรมศิลปากร เมื่อพ.ศ.๒๔๙๑ เป็นข้าราชการแบบวิสามัญเพราะว่าอายุยังไม่ครบ ๑๘ ปีในตำแหน่งศิลปินจัตวา ๑ เมื่ออายุครบ ๑๘ ปีบริบูรณ์จึงได้เป็นข้าราชการ ด้วยความรู้ความสามารถทางด้านดนตรีไทยในปีพ.ศ.๒๕๑๗ ครูจิรัสจึงได้รับแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งดุริยางคศิลปิน ระดับ ๖ และเป็นหัวหน้าแผนกดุริยางค์ไทย ต่อมาในปี พ.ศ.๒๕๒๓ ได้รับแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งดุริยางคศิลปิน ระดับ ๘ ผู้เชี่ยวชาญดนตรีไทย หลังจากนั้นเป็นผู้ชำนาญการด้านดนตรีไทย ของสำนักการสังคีต กรมศิลปากร              

ด้วยองค์ความรู้ที่แตกฉานจึงเป็นผู้ที่ได้รับความไว้วางใจและได้รับมอบหมายงานที่สำคัญทั้งของกรมศิลปากรและหน่วยงานอื่น ๆ อาทิ

• ผลงานภายในกรมศิลปากร             

• เป็นผู้บรรเลงระนาดเอกในพิธีไหว้ครูและครอบครูโขน-ละครและพิธีพระราชทานต่อท่ารำเพลง                       องค์พระพิราพ ณ ศาลาดุสิดาลัย สวนจิตรลดา 
• เป็นผู้ควบคุมวงดนตรีไทยในโครงการเผยแพร่ศิลปวัฒนธรรมด้านดนตรีและนาฏศิลป์ในประเทศต่างๆ เช่น ประเทศญี่ปุ่น สาธารณรัฐประชาชนจีน ประเทศสหรัฐอเมริกา ประเทศมาเลเซีย ฯลฯ 
• เป็นผู้จัดทำโครงการบันทึกเสียงการบรรเลงและขับร้องเพลงไทย โดยศิลปินอาวุโสนี้ขึ้น โดยบันทึกเฉพาะเพลงเดี่ยวแท้ ๆ ที่ยึดถือเป็นแบบแผนมาแต่โบราณ และบรรเลงเดี่ยว เฉพาะเครื่องดนตรี ไม่มีร้องประกอบ เริ่มบันทึกเสียงครั้งแรกเมื่อวันที่ ๖ เมษายน ๒๕๑๗ และสิ้นสุดวันที่ ๒๕ เมษายน ๒๕๑๘ โดยได้รับความร่วมมือจากห้องบันทึกเสียงนวลน้อยซึ่งเป็นของ พ.ต.อ.วิลาส หงสเวส โดยไม่คิดค่าใช้จ่าย 
• เป็นกรรมการตรวจสอบโน้ตเพลงไทยของกรมศิลปากร จัดพิมพ์เนื่องในมหาวโรกาสเฉลิม พระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ฉลองสิริราชสมบัติครบ ๕๐ ปีผลงานกับหน่วยงานอื่น ๆ  
• เป็นอนุกรรมการจัดทำเกณฑ์มาตรฐานสาขาวิชาและวิชาชีพดนตรีไทย ของ ทบวงมหาวิทยาลัยเป็นคณะบรรณาธิการราชบัณฑิตยสถาน จัดทำสารานุกรมศัพท์ดนตรีไทย ของราชบัณฑิตยสถาน 
• เป็นประธานกรรมการการประกวดดนตรีไทย รายการ “ประลองเพลง – ประเลงมโหรี ณ ศูนย์สังคีตศิลป์ ซึ่งสำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมและประสานงานเยาวชนแห่งชาติ ร่วมกับธนาคารกรุงเทพ (มหาชน) จำกัด เป็นผู้จัดการประกวด

• ผลงานด้านการประพันธ์ 

ผลงานด้านการประพันธ์ ครูจิรัสได้มีผลงานด้านการประพันธ์เพลงให้กับสำนักการสังคีต กรมศิลปากร                    เช่น เพลงศรีสุขมหามงคล เพลงศรีสุขมังคลานุสรณ์ เถา เพลงศรีสุขรำลึก เถา  เพลงโหมโรงศรีสุขสังคีต             เพลงนาคพันสามชั้น ระบำอยุธยา 

จึงนับได้ว่าครูจิรัส อาจณรงค์ เป็นผู้ที่มีองค์ความรู้ทางด้านดุริยางคศิลป์อย่างสูงและเป็นปูชนียบุคคลที่ทรงคุณค่าของสำนักการสังคีต กรมศิลปากร อย่างยิ่ง

• เกียรติยศที่ได้รับ

ปี พ.ศ. ๒๕๔๕ ครูจิรัส อาจณรงค์ ได้รับการยกย่องเชิดชูเกียรติเป็นศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง (ดนตรีไทย)

บรรณานุกรม 

บุญตา  เขียนทองกุล. โครงการองค์ความรู้การใช้ทางบรรเลงฆ้องประเภทเพลงเกร็ดของครูจิรัส  อาจณรงค์ ศิลปินแห่งชาติ. สำนักการสังคีต. ๒๕๕๕ 

มานพ  วิสุทธิแพทย์. องค์ความรู้ศิลปินแห่งชาติ : นายจิรัส  อาจณรงค์. 

สำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ กระทรวงวัฒนธรรม. ๒๕๕๒ 

สัมภาษณ์

ไชยยะ  ทางมีศรี. ผู้ชำนาญการสำนักการสังคีต กรมศิลปากร  ๑ พฤศจิกายน ๒๕๖๖

https://www.facebook.com/prfinearts/posts/%E0%B8%A3%E0%B8%B3%E0%B8%A5%E0%B8%B6%E0%B8%81%E0%B8%96%E0%B8%B6%E0%B8%87%E0%B8%99%E0%B8%B2%E0%B8%A2%E0%B8%88%E0%B8%B4%E0%B8%A3%E0%B8%B1%E0%B8%AA-%E0%B8%AD%E0%B8%B2%E0%B8%88%E0%B8%93%E0%B8%A3%E0%B8%87%E0%B8%84%E0%B9%8C-%E0%B9%82%E0%B8%94%E0%B8%A2%E0%B8%AA%E0%B8%B3%E0%B8%99%E0%B8%B1%E0%B8%81%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%AA%E0%B8%B1%E0%B8%87%E0%B8%84%E0%B8%B5%E0%B8%95%E0%B9%80%E0%B8%94%E0%B8%B7%E0%B8%AD%E0%B8%99%E0%B8%9E%E0%B8%A4%E0%B8%A8%E0%B8%88%E0%B8%B4%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A2%E0%B8%99-%E0%B9%92%E0%B9%95%E0%B9%96%E0%B9%96-%E0%B9%80%E0%B8%9B%E0%B9%87%E0%B8%99%E0%B8%AB%E0%B9%89%E0%B8%A7%E0%B8%87%E0%B9%80%E0%B8%A7%E0%B8%A5%E0%B8%B2%E0%B8%AD%E0%B8%B1%E0%B8%99%E0%B9%81%E0%B8%AA/729823375847847/